වර්තමාන ලෝකයේ පවතින උද්ධමනය, ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම සහ මූල්ය අස්ථාවරත්වය ඇතුළු ආර්ථික අර්බුදයන් හුදෙක් සාමාන්ය ජනජීවිතයට පමණක් නොව, ලොව ප්රබලම යුද සන්ධානයක් වන නේටෝ (උතුරු අත්ලාන්තික් ගිවිසුම් සංවිධානය) සංවිධානයට ද දැඩි අභියෝග එල්ල කරමින් තිබේ. මෙම අර්බුදය නේටෝ බලකායන්ගේ ක්රියාකාරිත්වයට, නවීකරණයට සහ සාමාජික රටවල් අතර පවතින සහයෝගීතාවයට සෘජුවම බලපානු ලැබේ. ඇත්තවශයෙන්ම සෝවියට් දේශය බිඳවැටුනු පසු නැටෝවට මුහුණදීමට සැකසුනු වෝර්සෝ යුද්ධ සන්ධානය විසුරුවා හැරුනි. එයත් සමග නැටෝ සංවිධානයට තිබුණු අභියෝගය අවසන්ව පැවතුනි. එහෙත් යුරෝපයේ ආරක්ෂාව සදහා යුද්ධ සංවිධානයක් නොමැතිවීමේ අඩුව සලකා එය සීමිත වශයෙන් පවත්වා ගෙනයාමට අදහස් කර ගෙන පැවතුනි. නමුත් බිදුනු සෝවියට් දේශයේ රාජ්යයන් අතර පවතින වෙනස්වීම් සමග රුසියානු පෙඩරේෂණය නැවත ශක්තිමත්වීමත් යුරෝපය ඒකාබද්ධ වෙමින් බිඳුනු නැගෙනහිර යුරෝපීය රාජ්යයන් එක් කර ගනිමින් රුසියාවට එරෙහි මහා යුරෝපීය බලයක් ගොඩනගා ගැනීමට දරණු ලැබූ කුමන්ත්රණකාරී පියවරයන් සමග යුක්රේන යුද්ධය ඇවිලී ගියේය. ඒ අනුව නැවත නෙටෝ යුද්ධ ගිවිසුම ශක්තිමත් කර ගැනීමට යුරෝපීය සංගමය උත්සුක විය. එහෙත් නැටෝව පවත්වාගෙන යාමේ නඩත්තුව හා විධානයන් ලබාදීම පිලිබද අර්බූදයක් පැන නැගී තිබේ. එනිසා විකල්ප යුද්ධ සන්ධානයක් ගොඩනැගීම පිලිබදව යුරෝපා සංගමය ක්රමානුකූල සැලසුමක් අනුව කටයුතු කරනු ලැබේ.
ආරක්ෂක වියදම් කප්පාදු කිරීම
බොහෝ යුරෝපීය රටවල් තවමත් ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක වියදම් සඳහා ඇමරිකාව මත යැපෙන බවට ට්රම්ප් ජනාධිපති දිගු කලක සිට චෝදනා කරයි. මෑත කාලීනව ඔහු පවසා ඇත්තේ තම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5% ක් ආරක්ෂක වියදම් ලෙස වෙන් නොකරන රටවල් නේටෝ තීරණ ගැනීමේ ක්රියාවලියෙන් ඉවත් කළ යුතු බවයි. නේටෝ සාමාජික රටවල් තම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) අවම වශයෙන් 2% ක් ආරක්ෂක වියදම් සඳහා වෙන් කිරීමට එකඟ වී ඇත. එහෙත් ආර්ථික අර්බුදයකදී රජයන්ට අධ්යාපනය, සෞඛ්ය සහ සුබසාධන වියදම් සඳහා ප්රමුඛතාවය දීමට සිදු වේ. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස,
- යුද උපකරණ මිලදී ගැනීම් ප්රමාද වීම.
- පවතින හමුදා බලකායන්ගේ නඩත්තු කටයුතු සීමා වීම.
- හමුදා සාමාජිකයන්ගේ වැටුප් සහ දීමනා සම්බන්ධ ගැටලු ඇති වීම ආදී ප්රශ්ණ රාශියකි.
යුද උපකරණ නවීකරණයට එල්ල වන බාධා
නූතන යුද්ධයන්හිදී තාක්ෂණය (Artificial Intelligence, Cybersecurity) ඉතා වැදගත් වේ. ආර්ථික අර්බුදය හේතුවෙන් නවීන අවි ආයුධ සහ තාක්ෂණික පර්යේෂණ සඳහා වෙන් කරන ප්රතිපාදන අඩුවීම නිසා, නේටෝ බලකායන් සතු යුදමය වාසිය (Technological Edge) ගිලිහී යාමේ අවදානමක් පවතී. විශේෂයෙන්ම රුසියාව සහ චීනය වැනි රටවල් සමඟ පවතින තරගයේදී මෙය තීරණාත්මක සාධකයක් වී ඇත.
යුද අභ්යාස සහ ක්රියාන්විත සීමා වීම
නේටෝ බලකායන්ගේ සූදානම පවත්වා ගැනීම සඳහා නිරන්තරයෙන් මහා පරිමාණ යුද අභ්යාස පැවැත්විය යුතුය. මේ සඳහා විශාල පිරිවැයක් දැරීමට සිදු වේ. ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම සහ මූල්ය හිඟකම නිසා මෙවැනි අභ්යාසවල වාර ගණන හෝ ඒවාට සහභාගී වන භට පිරිස් සංඛ්යාව අඩු කිරීමට සිදුවනු ඇත. මෙය නේටෝ සංවිධානයේ ක්ෂණික ප්රතිචාර දැක්වීමේ හැකියාව (Readiness) කෙරෙහි අහිතකර ලෙස බලපායි.
දේශපාලනික බෙදීම් සහ අභ්යන්තර අර්බුද
ආර්ථික පීඩනය වැඩි වන විට, ඇතැම් රටවල ජනතාව තම රජයන්ට විදේශීය ආරක්ෂක සන්ධාන සඳහා මුදල් වැය නොකරන ලෙස බලපෑම් කළ හැකිය. මෙය නේටෝ සාමාජික රටවල් අතර මතභේද ඇති කිරීමට හේතු වේ. “බර බෙදා ගැනීම” (Burden Sharing) සම්බන්ධයෙන් සාමාජික රටවල් අතර පවතින මත ගැටුම් තවදුරටත් උග්ර වෙමින් පවතී.
2026 වසරේ මුල් භාගයේදී ඇමරිකාව සහ ඉරානය අතර ඇති වූ යුදමය වාතාවරණය හමුවේ, හෝර්මූස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) ආරක්ෂා කිරීමට සහ ඉරානයට එරෙහිව සෘජුව මැදිහත් වීමට නේටෝ සංවිධානයේ බොහෝ රටවල් අකමැත්ත පළ කර ඇත. මෙය ට්රම්ප් ජනාධිපතිවරයාගේ කෝපයට ප්රධාන හේතුවක් විය. නේටෝ සංවිධානය ඇමරිකානු සහාය නොමැතිව කිසිදු වැදගත්කමක් නැති බල රහිත ආයතනයක් බව පෙන්වීමට ඔහු නැටෝව “කඩදාසි කොටියා” ලෙස හදුන්වනු ලැබුවේය. පිටතින් ඉතා බලවත් පෙනුමක් තිබුණද, සැබෑ අභියෝගයක් හමුවේ ක්රියාත්මක වීමට නොහැකි ආයතනයක තත්වයට එය ඇදවැටී ඇත.
යුක්රේන ආධාර සහ සැපයුම් දාම අර්බුදය
නේටෝ රටවල් දැනටමත් යුක්රේනයට විශාල වශයෙන් ආයුධ සහ මූල්ය ආධාර සපයමින් සිටී. ආර්ථික අර්බුදය දිගුකාලීන වුවහොත්, තම රටේ ආර්ථිකය ආරක්ෂා කර ගැනීම වෙනුවෙන් මෙම ආධාර සීමා කිරීමට ඇතැම් රටවලට සිදු විය හැකිය. එමෙන්ම උද්ධමනය නිසා ආරක්ෂක කර්මාන්තශාලාවල නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ යාම, නේටෝ බලකායන්ට අවශ්ය උණ්ඩ සහ අනෙකුත් සැපයුම් ලබා ගැනීම දුෂ්කර වී තිබේ. ඒ සදහා යුරෝපා සංගමය විසින් ආරක්ෂක අභියෝග වෙනුවෙන් අයවැයෙන් මුදල් වෙන් කර ආරක්ෂක කාර්මික වැඩපිලිවෙලක් European Defence Industry Programme (EDIP)ක්ද, ඒ යටතේ යුක්රේණයට උපකරණ සැපයීම වෙනුවෙන් Ukraine Support Instrument (USI)) යුරෝ මිලියන 261.3 ක මුදලක්ද වෙන්කර දී තිබේ.
යුරෝපා සංගමයේ (EU) ඒකාබද්ධ හමුදාවක්
ඒකාබද්ධ යුරෝපා හමුදාවක් නිර්මාණය කිරීමේ සැලසුම “Strategic Compass” නම් වැඩපිළිවෙළ යටතේ ඉදිරි කාලයේදී වේගවත්ව වර්ධනය වීමට නියමිතයි. ඒ සදහා මේ වන විට යුරෝපා සංගමයේ ආරක්ෂාව සදහා අයවැයෙන් යුරෝ බිලියන 2ක මුදල්ද වෙන් කර තිබේ. මෙයින් බිලියන 1ක් වෙන් කර ඇත්තේ ප්රමාණාත්මක බලය වැඩිකිරීම හා ආරක්ෂක පර්යේෂණ කටයුතු වෙනුවෙන්ය. එහි ප්රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේය:
- කඩිනම් ප්රතිචාර දැක්වීමේ බලකාය (Rapid Deployment Capacity): 2026 වසර වන විට භට පිරිස් 5,000කින් සමන්විත විශේෂ බලකායක් සූදානම් කිරීම මෙහි මූලික පියවරයි. ඕනෑම හදිසි අර්බුදයකදී ඉතා කෙටි කලකින් මොවුන් යෙදවීමට සැලසුම් කර ඇත.
- ඒකාබද්ධ අවි නිෂ්පාදනය: යුරෝපීය රටවල් එකිනෙකාගෙන් වෙන්වී අවි මිලදී ගැනීම වෙනුවට, පොදුවේ අවි ආයුධ සහ තාක්ෂණය නිපදවීමට (Joint Procurement) වැඩි අවධානයක් යොමු කෙරේ. මේ සඳහා European Defence Fund හරහා යුරෝ මිලියන 621.3 ක විශාල ආයෝජන සිදු කෙරේ.
- ආරක්ෂක ස්වෛරීභාවය: දැනට පවතින ඇමරිකානු ආරක්ෂක සහයෝගීතාව (NATO) මත පමණක් යැපීම අඩු කර, යුරෝපයට තනිවම තීරණ ගැනීමට සහ ක්රියාත්මක වීමට ඇති හැකියාව (Strategic Autonomy) වර්ධනය කිරීම මෙහි අරමුණයි.
- සයිබර් සහ අභ්යවකාශ ආරක්ෂාව: සාම්ප්රදායික යුධ හමුදාවකට අමතරව, සයිබර් ප්රහාර වැළැක්වීමට සහ අභ්යවකාශය හරහා ලැබෙන තර්ජනවලට මුහුණ දීමට ඒකාබද්ධ පද්ධතියක් සකස් කෙරේ.
කෙසේ වෙතත්, මෙය සම්පූර්ණ නෙටෝවට විකල්ප “තනි යුරෝපීය හමුදාවක්” ලෙසට වඩා, සාමාජික රටවල හමුදාවන් එකිනෙකා සමඟ වඩාත් සමීපව සහ කාර්යක්ෂමව වැඩ කරන සන්ධානයක් ලෙස ඉදිරි කාලයේදී දැකගත හැකි වනු ඇත.
ආර්ථික අර්බුදය නේටෝ සංවිධානයට එල්ල කරන්නේ හුදෙක් මූල්යමය ගැටලුවක් පමණක් නොව, එය උපායමාර්ගික සහ දේශපාලනික අර්බුදයකි. කෙසේ වෙතත්, මෙම තත්ත්වය හමුවේ සම්පත් වඩාත් කාර්යක්ෂමව භාවිත කිරීම (Smart Defense) සහ සාමාජික රටවල් අතර තාක්ෂණික හුවමාරුව වැඩි දියුණු කිරීම මගින් මෙම අභියෝග ජය ගැනීමට නේටෝව උත්සාහ කරනු ඇත.
